भारत की विदेश नीति, नेहरू, संयुक्त राष्ट्र और वैश्वीकरण
India's foreign policy, Nehru, the UN and globalisation
RPSC द्वितीय श्रेणी विज्ञान नोट्स • संविधान, राजव्यवस्था और विदेश नीति
अध्याय 95 तालिकाएँ25 एक-पंक्ति तथ्य45 प्रश्न
इस अध्याय में
- विदेश नीति के आधार, निर्धारक और सिद्धांत
- नेहरू और गुटनिरपेक्षता
- विदेश नीति का विकास: प्रमुख चरण
- भारत और संयुक्त राष्ट्र
- वैश्वीकरण और उभरती अंतरराष्ट्रीय प्रवृत्तियाँ
एक नज़र में
- आधार और सिद्धांत: अनुच्छेद 51 (नीति-निदेशक तत्व) — अंतरराष्ट्रीय शांति, सम्मानजनक संबंध, अंतरराष्ट्रीय विधि का आदर, विवादों का मध्यस्थता से निपटारा; गुटनिरपेक्षता, पंचशील (1954), उपनिवेशवाद-रंगभेद विरोध, निःशस्त्रीकरण, सामरिक स्वायत्तता; "वसुधैव कुटुंबकम्"
- नेहरू युग: विदेश नीति के शिल्पकार (स्वयं विदेश मंत्री 1947–64); एशियाई संबंध सम्मेलन (1947), बांडुंग (1955), गुटनिरपेक्ष आंदोलन — बेलग्रेड (1961) — नेहरू, टीटो, नासिर, सुकर्णो, एनक्रूमा; 1962 का चीन युद्ध — झटका
- UN और आज: UN 24 अक्टूबर 1945, भारत संस्थापक सदस्य; सुरक्षा परिषद — 15 (5 स्थायी, वीटो), भारत 8 बार अस्थायी सदस्य, स्थायी सदस्यता का दावेदार (G4); शांति सेना में अग्रणी; आज — "पड़ोस पहले", "एक्ट ईस्ट", G20 अध्यक्षता (2023), Quad, SCO, BRICS (2026 में भारत अध्यक्ष)
विदेश नीति के आधार, निर्धारक और सिद्धांत
| निर्धारक | प्रभाव |
|---|---|
| भौगोलिक स्थिति | हिंद महासागर के केंद्र में; हिमालयी सीमाएँ; पड़ोस में चीन-पाकिस्तान |
| इतिहास और स्वतंत्रता संग्राम | उपनिवेशवाद का अनुभव → साम्राज्यवाद-रंगभेद विरोध; गांधी की अहिंसा; प्राचीन "वसुधैव कुटुंबकम्" |
| आर्थिक आवश्यकताएँ | विकास, तकनीक, निवेश, ऊर्जा सुरक्षा, व्यापार |
| राष्ट्रीय सुरक्षा | सीमा विवाद, आतंकवाद, परमाणु प्रतिरोध |
| अंतरराष्ट्रीय वातावरण | शीत युद्ध (द्विध्रुवीयता) → एकध्रुवीय → बहुध्रुवीय विश्व |
| घरेलू राजनीति, नेतृत्व | नेहरू, इंदिरा गांधी, वाजपेयी आदि के दृष्टिकोण |
पूरा अध्याय पढ़ें
सभी उप-विषय, तालिकाएँ, एक-पंक्ति तथ्य और प्रश्न (हिंदी + English) — लॉगिन करके पढ़ें।
लॉगिन करें / खाता बनाएँ