लिंग, वचन और कारक
Gender, number and case
REET लेवल 1 नोट्स • भाषा: हिंदी
अध्याय 47 तालिकाएँ23 एक-पंक्ति तथ्य28 प्रश्न
इस अध्याय में
- लिंग: पहचान के नियम
- वचन
- कारक
एक नज़र में
- लिंग — हिंदी में दो (पुल्लिंग, स्त्रीलिंग; संस्कृत में नपुंसकलिंग भी); पहचान क्रिया/विशेषण से ("दही खट्टा है" → पुल्लिंग); पुल्लिंग — पर्वत, समुद्र, दिन-माह, ग्रह (पृथ्वी छोड़कर), धातु (चाँदी छोड़कर), रत्न, द्रव, अनाज, देश; स्त्रीलिंग — नदियाँ, तिथियाँ, भाषाएँ, नक्षत्र, -ता, -आई, -वट, -हट वाले भाववाचक
- वचन — एकवचन, बहुवचन; आकारांत पुल्लिंग → ए (लड़का → लड़के, पर संबंध/आदर-सूचक नहीं — पिता, राजा), अकारांत स्त्रीलिंग → एँ (बात → बातें), इ/ई → इयाँ (तिथि → तिथियाँ), विभक्ति लगने पर → ओं (लड़कों ने); सदा बहुवचन — प्राण, दर्शन, हस्ताक्षर, होश
- कारक — 8: कर्ता (ने), कर्म (को), करण (से — साधन), संप्रदान (को/के लिए — जिसके लिए), अपादान (से — अलगाव), संबंध (का-के-की), अधिकरण (में/पर), संबोधन (हे!/अरे!); "ने" केवल सकर्मक क्रिया के भूतकाल (पूर्णता-बोधक) रूपों में
लिंग: पहचान के नियम
- लिंग — शब्द के जिस रूप से पुरुष या स्त्री जाति का बोध हो; निर्जीव वस्तुओं का लिंग परंपरा (व्यवहार) से तय; सबसे विश्वसनीय परीक्षण — शब्द के साथ क्रिया या विशेषण लगाकर देखें: "मोती चमकता है" (पु.), "सड़क चौड़ी है" (स्त्री.)
| सामान्यतः पुल्लिंग | अपवाद (स्त्रीलिंग) |
|---|---|
| पर्वत — हिमालय, अरावली, विंध्याचल | — |
| समुद्र, सागर — हिंद महासागर, प्रशांत | — |
| दिन व महीने — सोमवार, जनवरी, चैत्र | — |
| ग्रह — सूर्य, चंद्र, मंगल, शनि | पृथ्वी |
| धातुएँ — सोना, लोहा, ताँबा, पीतल | चाँदी |
| रत्न — हीरा, मोती, पन्ना, माणिक्य | मणि |
| द्रव पदार्थ — पानी, दूध, घी, तेल, दही | चाय, लस्सी, छाछ, शराब |
| अनाज — गेहूँ, चावल, बाजरा, चना | ज्वार, मूँग, अरहर |
| वृक्ष — पीपल, बरगद, नीम, आम | इमली |
| देश — भारत, जापान, नेपाल | — |
| -त्व, -पन, -पा, -आव, -खाना वाले शब्द — बचपन, बुढ़ापा, बहाव, अपनत्व, डाकखाना | — |
| सामान्यतः स्त्रीलिंग | अपवाद (पुल्लिंग) |
|---|---|
| नदियाँ — गंगा, यमुना, चंबल, बनास | सिंधु, ब्रह्मपुत्र, सोन (नद) |
| तिथियाँ — प्रतिपदा, एकादशी, पूर्णिमा, अमावस्या | — |
| भाषाएँ व बोलियाँ — हिंदी, संस्कृत, अंग्रेज़ी, मारवाड़ी | — |
| नक्षत्र — अश्विनी, भरणी, रोहिणी | — |
| ईकारांत शब्द — नदी, रोटी, टोपी, चिट्ठी | पानी, घी, दही, मोती, हाथी, आदमी, जी |
| -ता, -आई, -वट, -हट, -आस, -ति वाले भाववाचक — सुंदरता, मिठाई, बनावट, घबराहट, मिठास, गति | — |
| -इया वाले ऊनवाचक — डिबिया, लुटिया, खटिया | — |
| प्रत्यय | पुल्लिंग → स्त्रीलिंग |
|---|---|
| -ई | लड़का → लड़की, घोड़ा → घोड़ी, नाना → नानी, देव → देवी |
| -इया | बूढ़ा → बुढ़िया, चूहा → चुहिया, बेटा → बिटिया, कुत्ता → कुतिया |
| -इन | धोबी → धोबिन, माली → मालिन, सुनार → सुनारिन, नाग → नागिन |
| -नी | मोर → मोरनी, शेर → शेरनी, ऊँट → ऊँटनी, जाट → जाटनी |
| -आनी | देवर → देवरानी, सेठ → सेठानी, नौकर → नौकरानी, इंद्र → इंद्राणी |
| -आइन | पंडित → पंडिताइन, ठाकुर → ठकुराइन, चौधरी → चौधराइन |
| -आ (तत्सम) | छात्र → छात्रा, प्रिय → प्रिया, सुत → सुता, आचार्य → आचार्या (शिक्षिका), आचार्यानी (आचार्य की पत्नी) |
| -इका | बालक → बालिका, लेखक → लेखिका, अध्यापक → अध्यापिका, सेवक → सेविका |
| -वती / -मती | गुणवान → गुणवती, श्रीमान → श्रीमती, बुद्धिमान → बुद्धिमती, भगवान → भगवती |
| -इत्री / -त्री | कवि → कवयित्री, दाता → दात्री, कर्ता → कर्त्री, नेता → नेत्री |
| भिन्न शब्द | पिता → माता, राजा → रानी, सम्राट → सम्राज्ञी, विद्वान → विदुषी, साधु → साध्वी, युवक → युवती, वर → वधू, बैल → गाय, पुरुष → स्त्री, नर → मादा |
विस्तार से समझें: कठिन लिंग-निर्णय — अर्थ के आधार पर नहीं, प्रयोग से
हिंदी में निर्जीव वस्तुओं का लिंग प्रयोग (क्रिया/विशेषण के रूप) से पहचानें — "धन आया" (पुल्लिंग), "शक्ति आई" (स्त्रीलिंग)। REET में गद्यांश के चार शब्द देकर पूछा जाता है "पुल्लिंग कौन-सा है?" — हर शब्द को एक छोटे वाक्य में बोलकर देखें।
| पुल्लिंग (प्रायः) | उदाहरण | स्त्रीलिंग (प्रायः) | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| -त्व, -पन, -पा, -आव, -आवा अंत वाले | महत्त्व, बचपन, बुढ़ापा, बहाव, बुलावा | -ता, -आई, -आवट, -आहट, -इया, -ति अंत वाले | सुंदरता, पढ़ाई, सजावट, घबराहट, चिड़िया, शक्ति |
| धातुएँ, रत्न, द्रव (अपवाद — चाँदी स्त्री.) | सोना, लोहा, हीरा, पानी, दूध, तेल, घी | भाषाएँ, बोलियाँ, नदियाँ (अपवाद — सिंधु, ब्रह्मपुत्र पु.) | हिंदी, मारवाड़ी, गंगा, यमुना |
| पर्वत, देश, समुद्र, वृक्ष (अपवाद — इमली, नीम स्त्री.) | हिमालय, भारत, सागर, पीपल | तिथियाँ, नक्षत्र | पूर्णिमा, अमावस्या, अश्विनी |
| ग्रह, दिन, महीने (अपवाद — पृथ्वी स्त्री.) | सूर्य, मंगल, सोमवार, चैत | संस्कृत की -इ, -ति, -नी अंत वाली | अग्नि, समृद्धि, वृद्धि, मति, रागिनी |
- REET 2025 के शब्द — धन (पुल्लिंग — "धन आया"); वस्तु, अग्नि, शक्ति (स्त्रीलिंग); गद्यांश में पूँजीपति (पुल्लिंग) बनाम समृद्धि, सुविधाएँ, यात्रा (स्त्रीलिंग); दुःख, अनाज, प्राणी पुल्लिंग पर आग स्त्रीलिंग ("आग लगी")।
रिश्तों के लिंग-युग्म
| पुल्लिंग | स्त्रीलिंग | पुल्लिंग | स्त्रीलिंग |
|---|---|---|---|
| भाई | बहन | बहनोई (बहन का पति) | बहन (REET 2025 — "बहन" का पुल्लिंग-संबंधी = बहनोई) |
| देवर | देवरानी | जेठ | जेठानी |
| ननदोई (ननद का पति) | ननद | साला | साली / सलहज (साले की पत्नी) |
| मामा | मामी | चाचा | चाची |
| ससुर | सास | दामाद | बहू |
| नाना | नानी | पति | पत्नी |
कैसे और क्यों — अप्राणिवाचक शब्दों का लिंग कैसे तय करें
- हिंदी में लिंग व्याकरणिक है, प्राकृतिक नहीं — दही, पानी, मोती का कोई "लिंग" नहीं होता, फिर भी व्याकरण में लिंग तय है; इसलिए अर्थ से नहीं, प्रयोग से पहचानें।
- क्रिया/विशेषण जोड़कर जाँचें — "दही खट्टा है" (आ — पुल्लिंग), "उसकी आयु कम है" (की — स्त्रीलिंग), "धन आया", "वायु चली" (स्त्रीलिंग)। जो रूप स्वाभाविक लगे, वही लिंग।
- प्रत्यय से संकेत — -आई, -आवट, -आहट, -ता, -इमा (भलाई, सजावट, घबराहट, मित्रता, लालिमा) प्रायः स्त्रीलिंग; -पन, -आव, -त्व (बचपन, बहाव, बंधुत्व) प्रायः पुल्लिंग।
- नित्य लिंग वाले प्राणी — कोयल, मैना, मक्खी, चील नित्य स्त्रीलिंग ("नर कोयल" कहना पड़ता है); उल्लू, खटमल, कौआ, भेड़िया नित्य पुल्लिंग ("मादा उल्लू")।
लिंग बताइए और कारण दें: "आत्मा", "पानी", "मोती"।
- आत्मा — "उसकी आत्मा जाग उठी" (स्त्रीलिंग)।
- पानी — "पानी ठंडा है"; मोती — "मोती चमकता है" (दोनों पुल्लिंग, ई-अंत होने पर भी)।
उत्तर: आत्मा स्त्रीलिंग; पानी और मोती पुल्लिंग
पूरा अध्याय पढ़ें
सभी उप-विषय, तालिकाएँ, एक-पंक्ति तथ्य और प्रश्न (हिंदी + English) — लॉगिन करके पढ़ें।
लॉगिन करें / खाता बनाएँ