समास
Compounds (samāsa)
REET लेवल 1 नोट्स • भाषा: संस्कृत
अध्याय 56 तालिकाएँ24 एक-पंक्ति तथ्य30 प्रश्न
इस अध्याय में
- समास का स्वरूप
- अव्ययीभाव और तत्पुरुष
- कर्मधारय, द्विगु और द्वन्द्व
- बहुव्रीहि
एक नज़र में
- समास — "समसनं समासः" — अनेक पदों का एक पद बनना; बीच की विभक्ति का लोप ("सुपो धातुप्रातिपदिकयोः"); तोड़ना — विग्रह (लौकिक — सामान्य वाक्य; अलौकिक — विभक्ति-चिह्न सहित, जैसे "राजन् ङस् + पुरुष सु"); पाणिनि के 4 मुख्य समास — अव्ययीभाव, तत्पुरुष, बहुव्रीहि, द्वन्द्व; कर्मधारय व द्विगु — तत्पुरुष के भेद
- प्रधानता-श्लोक — "प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः, उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः, अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः, उभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः"; अव्ययीभाव — प्रायः नपुंसक एकवचन, अव्यय (उपकृष्णम्, यथाशक्ति); द्वन्द्व — इतरेतर (रामलक्ष्मणौ), समाहार (पाणिपादम्), एकशेष (पितरौ)
- बहुव्रीहि — "अनेकमन्यपदार्थे" — विग्रह में "यस्य/येन/यस्मै/यस्मिन्" — पीताम्बरः (पीतम् अम्बरं यस्य — विष्णुः), दशाननः, चक्रपाणिः; कर्मधारय — नीलोत्पलम् (नीलम् उत्पलम्), घनश्यामः (घन इव श्यामः); द्विगु — "संख्यापूर्वो द्विगुः" — त्रिलोकी, पञ्चपात्रम्
समास का स्वरूप
| समास | सूत्र | प्रधान पद | विग्रह की पहचान |
|---|---|---|---|
| अव्ययीभाव | अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धि… | पूर्वपद (अव्यय) | समीप, अनुसार, अभाव, पर्यन्त, प्रति… |
| तत्पुरुष | द्वितीया श्रितातीत…; तृतीया तत्कृतार्थेन…; चतुर्थी तदर्थ…; पञ्चमी भयेन; षष्ठी; सप्तमी शौण्डैः | उत्तरपद | पूर्वपद में कोई विभक्ति (द्वितीया–सप्तमी) |
| कर्मधारय | तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः; विशेषणं विशेष्येण बहुलम् | उत्तरपद | दोनों पद एक ही विभक्ति (समानाधिकरण) — विशेषण-विशेष्य या उपमान-उपमेय |
| द्विगु | संख्यापूर्वो द्विगुः | उत्तरपद | पूर्वपद संख्या, प्रायः समाहार |
| द्वन्द्व | चार्थे द्वन्द्वः | दोनों | "च" (और) |
| बहुव्रीहि | अनेकमन्यपदार्थे | अन्य पद | यस्य, येन, यस्मै, यस्मात्, यस्मिन्, यम् |
पूरा अध्याय पढ़ें
सभी उप-विषय, तालिकाएँ, एक-पंक्ति तथ्य और प्रश्न (हिंदी + English) — लॉगिन करके पढ़ें।
लॉगिन करें / खाता बनाएँ