वर्ण-विचार और सन्धि
Sanskrit phonology and sandhi
REET लेवल 2 नोट्स • भाषा: संस्कृत
अध्याय 15 तालिकाएँ23 एक-पंक्ति तथ्य30 प्रश्न
इस अध्याय में
- वर्णमाला, माहेश्वर सूत्र और प्रत्याहार
- स्वर सन्धि (अच् सन्धि)
- व्यंजन सन्धि (हल् सन्धि)
- विसर्ग सन्धि
एक नज़र में
- माहेश्वर सूत्र (14) — "अइउण्, ऋऌक्, एओङ्, ऐऔच्, हयवरट्, लण्, ञमङणनम्, झभञ्, घढधष्, जबगडदश्, खफछठथचटतव्, कपय्, शषसर्, हल्" — इनसे प्रत्याहार (अच् = सभी स्वर, हल् = सभी व्यंजन, इक् = इ उ ऋ ऌ, यण् = य व र ल); पाणिनि — "अष्टाध्यायी" (लगभग 4000 सूत्र, 8 अध्याय)
- स्वर सन्धि (अच्) — दीर्घ (अकः सवर्णे दीर्घः), गुण (आद्गुणः — ए, ओ, अर्), वृद्धि (वृद्धिरेचि — ऐ, औ), यण् (इको यणचि — य्, व्, र्), अयादि (एचोऽयवायावः — अय्, आय्, अव्, आव्), पूर्वरूप (एङः पदान्तादति — ऽ), पररूप (एङि पररूपम्)
- व्यंजन (हल्) सन्धि — श्चुत्व (सत् + चित् = सच्चित्), ष्टुत्व (तत् + टीका = तट्टीका), जश्त्व (वाक् + ईशः = वागीशः), अनुनासिक (जगत् + नाथः = जगन्नाथः), मोऽनुस्वारः (हरिम् + वन्दे = हरिं वन्दे), लत्व (तत् + लीनः = तल्लीनः); विसर्ग सन्धि — सत्व (नमस्ते), उत्व (मनोरथः), रुत्व (निर्धनः), लोप (नीरसः)
वर्णमाला, माहेश्वर सूत्र और प्रत्याहार
- संस्कृत वर्णमाला — स्वर (अच्): मूल अ इ उ ऋ ऌ (ह्रस्व), आ ई ऊ ॠ (दीर्घ), संयुक्त ए ऐ ओ औ; अयोगवाह — अनुस्वार (ं), विसर्ग (ः), जिह्वामूलीय, उपध्मानीय; व्यंजन (हल्) — स्पर्श 25 (क से म), अन्तःस्थ 4 (य र ल व), ऊष्म 4 (श ष स ह) = 33; ऌ का प्रयोग केवल "कॢप्" धातु में
| प्रत्याहार | वर्ण | प्रयोग (सूत्र में) |
|---|---|---|
| अच् | सभी स्वर (अ इ उ ऋ ऌ ए ओ ऐ औ) | "इको यणचि" — अच् परे होने पर |
| हल् | सभी व्यंजन | "हलन्त्यम्" |
| अक् | अ इ उ ऋ ऌ | "अकः सवर्णे दीर्घः" |
| इक् | इ उ ऋ ऌ | "इको यणचि" |
| यण् | य व र ल | "इको यण्…" |
| एङ् | ए ओ | "एङः पदान्तादति" |
| एच् | ए ओ ऐ औ | "एचोऽयवायावः" |
| झल् | वर्गों के 1, 2, 3, 4 + श ष स ह | "झलां जशोऽन्ते" |
| जश् | ज ब ग ड द (वर्गों के 3rd) | "झलां जशोऽन्ते" |
| खर् | वर्गों के 1, 2 + श ष स (अघोष) | "खरि च" |
पूरा अध्याय पढ़ें
सभी उप-विषय, तालिकाएँ, एक-पंक्ति तथ्य और प्रश्न (हिंदी + English) — लॉगिन करके पढ़ें।
लॉगिन करें / खाता बनाएँ