संस्कृत साहित्य का परिचय
Introduction to Sanskrit literature
REET लेवल 2 नोट्स • भाषा: संस्कृत
अध्याय 89 तालिकाएँ28 एक-पंक्ति तथ्य36 प्रश्न
इस अध्याय में
- वैदिक साहित्य
- रामायण, महाभारत और पुराण
- महाकाव्य और गीतिकाव्य
- नाटक, गद्य और कथा साहित्य
- छन्द — पहचान का पूरा तरीका
- संस्कृत के प्रमुख अलंकार
- आधुनिक संस्कृत साहित्य — राजस्थान के रचनाकार
- प्रसिद्ध सूक्तियाँ — स्रोत सहित
एक नज़र में
- वैदिक साहित्य — 4 वेद (ऋग्, यजुः, साम, अथर्व) → ब्राह्मण → आरण्यक → उपनिषद्; 6 वेदांग (शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष); "सत्यमेव जयते" — मुण्डकोपनिषद्; षड्दर्शन — न्याय (गौतम), वैशेषिक (कणाद), सांख्य (कपिल), योग (पतंजलि), मीमांसा (जैमिनि), वेदान्त (बादरायण)
- आर्ष काव्य — रामायण (वाल्मीकि, आदिकाव्य, 7 काण्ड, ~24,000 श्लोक), महाभारत (वेदव्यास, 18 पर्व, ~1 लाख श्लोक; गीता — भीष्म पर्व, 18 अध्याय, 700 श्लोक); 18 पुराण; बृहत्त्रयी — किरातार्जुनीयम् (भारवि), शिशुपालवधम् (माघ), नैषधीयचरितम् (श्रीहर्ष); लघुत्रयी — कालिदास के रघुवंशम्, कुमारसम्भवम्, मेघदूतम्
- नाटक — भास (13 नाटक, स्वप्नवासवदत्तम्), कालिदास (अभिज्ञानशाकुन्तलम्), शूद्रक (मृच्छकटिकम्), भवभूति (उत्तररामचरितम् — करुण), विशाखदत्त (मुद्राराक्षसम्); गद्य — बाणभट्ट (कादम्बरी), दण्डी (दशकुमारचरितम्); कथा — पञ्चतन्त्रम् (विष्णु शर्मा), हितोपदेशः (नारायण पण्डित); माघ — भीनमाल (राजस्थान)
वैदिक साहित्य
| वेद | विषय / विशेषता | मुख्य तथ्य | उपवेद |
|---|---|---|---|
| ऋग्वेद | स्तुति-मंत्र (देवताओं की प्रार्थना) — सबसे प्राचीन | 10 मण्डल, 1028 सूक्त (वालखिल्य सहित), लगभग 10,600 मंत्र; गायत्री मंत्र — तीसरा मण्डल (विश्वामित्र); पुरुष सूक्त, नासदीय सूक्त — दसवाँ मण्डल; पुरोहित — होता | आयुर्वेद |
| यजुर्वेद | यज्ञ-विधि; गद्य व पद्य दोनों | शुक्ल (वाजसनेयी संहिता) व कृष्ण (तैत्तिरीय आदि); ईशोपनिषद् — शुक्ल यजुर्वेद का 40वाँ अध्याय; पुरोहित — अध्वर्यु | धनुर्वेद |
| सामवेद | गेय (गाने योग्य) मंत्र — भारतीय संगीत का मूल | लगभग 1875 मंत्र, अधिकांश ऋग्वेद से; पुरोहित — उद्गाता | गान्धर्ववेद |
| अथर्ववेद | लोक-जीवन, आयुर्विज्ञान, जादू-टोना, राजनीति; "ब्रह्मवेद" | पृथ्वी सूक्त — "माता भूमिः पुत्रोऽहं पृथिव्याः"; पुरोहित — ब्रह्मा | शिल्पवेद / अर्थवेद |
| वेदांग | विषय | वेद-पुरुष का अंग / प्रमुख ग्रंथ |
|---|---|---|
| शिक्षा | उच्चारण (स्वर, वर्ण) | नासिका; पाणिनीय शिक्षा |
| कल्प | कर्मकाण्ड — श्रौत, गृह्य, धर्म, शुल्ब सूत्र | हाथ |
| व्याकरण | शब्द-शुद्धि | मुख; पाणिनि — अष्टाध्यायी |
| निरुक्त | शब्दों की व्युत्पत्ति (वैदिक शब्दकोश) | कान (श्रोत्र); यास्क (निघण्टु पर भाष्य) |
| छन्द | छन्द-शास्त्र | पैर; पिंगल — छन्दःसूत्र |
| ज्योतिष | काल-गणना (यज्ञ के मुहूर्त) | नेत्र; लगध — वेदांग ज्योतिष |
पूरा अध्याय पढ़ें
सभी उप-विषय, तालिकाएँ, एक-पंक्ति तथ्य और प्रश्न (हिंदी + English) — लॉगिन करके पढ़ें।
लॉगिन करें / खाता बनाएँ