प्रत्यय, उपसर्ग, अव्यय और संख्या
Suffixes, prefixes, indeclinables and numerals
तृतीय श्रेणी लेवल 1 नोट्स • संस्कृत (संस्कृत शिक्षा विभाग)
अध्याय 610 तालिकाएँ27 एक-पंक्ति तथ्य34 प्रश्न
इस अध्याय में
- कृत् प्रत्यय (धातु से बने शब्द)
- तद्धित और स्त्री प्रत्यय
- उपसर्ग
- अव्यय और संख्या
एक नज़र में
- कृत् प्रत्यय (धातु से) — क्त्वा (करके — पठित्वा), ल्यप् (उपसर्ग सहित — आगत्य, प्रणम्य), तुमुन् (के लिए — पठितुम्), क्त (भूत, कर्मवाच्य — पठितः), क्तवतु (भूत, कर्तृवाच्य — पठितवान्), शतृ (करता हुआ — पठन्), शानच् (आत्मनेपद — सेवमानः), तव्यत्/अनीयर् (चाहिए — पठितव्यम्/पठनीयम्), ण्वुल् (पाठकः), तृच् (कर्ता), ल्युट् (पठनम्), क्तिन् (मतिः)
- तद्धित (संज्ञा से) — मतुप् (धनवान्, बुद्धिमान्), इनि (धनी, ज्ञानी), ठक् (धार्मिकः), त्व/तल् (गुरुत्वम्, गुरुता), ष्यञ् (सौन्दर्यम्), तरप्/तमप्, ईयसुन्/इष्ठन् (गरीयान्, गरिष्ठः); स्त्री प्रत्यय — टाप् (बाला, अजा), ङीप् (देवी, कुमारी)
- 22 उपसर्ग (प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्, निर्, दुस्, दुर्, वि, आङ्, नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप) — "उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते" (प्रहार, आहार, संहार, विहार, परिहार); अव्यय — अत्र, कुत्र, अद्य, श्वः (आगामी कल), ह्यः (बीता कल), शनैः, उच्चैः, एव, अपि, खलु; संख्या — एकः/एका/एकम्, द्वौ/द्वे, त्रयः/तिस्रः/त्रीणि, चत्वारः/चतस्रः/चत्वारि
कृत् प्रत्यय (धातु से बने शब्द)
| प्रत्यय | शेष भाग / अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| क्त्वा | त्वा — "करके" (पूर्वकालिक), उपसर्ग-रहित धातु | पठ् → पठित्वा; गम् → गत्वा; कृ → कृत्वा; दृश् → दृष्ट्वा; श्रु → श्रुत्वा; पा → पीत्वा; दा → दत्त्वा; भुज् → भुक्त्वा; स्था → स्थित्वा |
| ल्यप् | य — "करके", जब धातु से पहले उपसर्ग हो ("समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्") | आ + गम् → आगत्य; प्र + नम् → प्रणम्य; वि + हस् → विहस्य; सम् + पूज् → सम्पूज्य; आ + दा → आदाय; वि + जि → विजित्य; उप + कृ → उपकृत्य |
| तुमुन् | तुम् — "के लिए / को" (उद्देश्य) | पठितुम्, गन्तुम्, कर्तुम्, द्रष्टुम्, पातुम्, श्रोतुम्, दातुम्, भोक्तुम् |
| क्त | त/इत — भूतकाल, प्रायः कर्मवाच्य/भाववाच्य (अकर्मक व गति-अर्थ में कर्तृवाच्य); तीनों लिंग | पठितः/पठिता/पठितम्; गतः; कृतः; दृष्टः; श्रुतः — "रामेण पुस्तकं पठितम्", "सः ग्रामं गतः" |
| क्तवतु | तवत् — भूतकाल, कर्तृवाच्य; पु. -वान्, स्त्री. -वती, नपुं. -वत् | पठितवान्/पठितवती; गतवान्; कृतवान्; "सीता पुस्तकं पठितवती" |
| शतृ | अत् — "करता हुआ" (वर्तमान), परस्मैपद; पु. -न्, स्त्री. -न्ती | पठन्/पठन्ती; गच्छन्; कुर्वन्; धावन् — "बालकः हसन् गच्छति" |
| शानच् | आन/मान — "करता हुआ", आत्मनेपद | सेवमानः, वर्धमानः, लभमानः, कुर्वाणः, शयानः |
| तव्यत् / अनीयर् | तव्य / अनीय — "चाहिए, योग्य" | पठितव्यम् / पठनीयम्; कर्तव्यम् / करणीयम्; गन्तव्यम् / गमनीयम्; दातव्यम् / दानीयम् |
| यत् / ण्यत् | य — "योग्य" | देयम्, पेयम्, कार्यम्, वाच्यम् |
| ण्वुल् | अक — कर्ता | पाठकः, लेखकः, गायकः, नायकः, पालकः |
| तृच् | तृ — कर्ता | कर्तृ (कर्ता), दातृ (दाता), नेतृ (नेता), श्रोतृ (श्रोता) |
| ल्युट् | अन — भाववाचक (नपुं.) | पठनम्, गमनम्, करणम्, भोजनम्, दर्शनम् |
| क्तिन् | ति — भाववाचक (स्त्री.) | गतिः, मतिः, कृतिः, स्तुतिः, भक्तिः, शक्तिः |
| घञ् | अ (वृद्धि) — भाववाचक (पु.) | भावः, पाकः, त्यागः, रागः, वेदः, लाभः |
क्त प्रत्यय के तीन विशेष नियम
सामान्यतः क्त का "त" बना रहता है (पठितः, गतः, कृतः); पर तीन धातुओं में त बदल जाता है —
| धातु + क्त | सूत्र | परिवर्तन | रूप |
|---|---|---|---|
| शुष् (सूखना) | शुषः कः | त → क | शुष्कः (सूखा हुआ) — REET 2025 |
| पच् (पकाना) | पचो वः | त → व | पक्वः (पका हुआ) |
| क्षै (क्षीण होना) | क्षायो मः | त → म | क्षामः (दुबला) |
याद रखने की ट्रिक"शुष्-पच्-क्षै — क, व, म" — इन तीनों को छोड़ बाकी सब धातुओं में क्त का "त/न" ही दिखेगा (भिन्नः, छिन्नः में "न" — "रदाभ्यां निष्ठातो नः")।
विस्तार से समझें: "के लिए" = तुमुन्
- तुमुन् — प्रयोजन बताने हेतु "करने के लिए": कृ → कर्तुम्, पठ् → पठितुम्, गम् → गन्तुम्, दृश् → द्रष्टुम्; "एकदा राजा दिलीपः यज्ञं कर्तुम् एकम् अश्वम् अमुञ्चत्" (छोड़ा)। अन्य — क्त्वा (करके: कृत्वा), ल्यप् (उपसर्ग सहित करके: आगत्य), शतृ/शानच् (करता हुआ)।
परीक्षा बिंदुपूछा गया — REET 2022 L2 पारी II (प्र. 65)।
पूरा अध्याय पढ़ें
सभी उप-विषय, तालिकाएँ, एक-पंक्ति तथ्य और प्रश्न (हिंदी + English) — लॉगिन करके पढ़ें।
लॉगिन करें / खाता बनाएँ