शिक्षक भर्ती नोट्सRPSC 1st व 2nd Grade • 3rd Grade (REET मुख्य) • REETलॉगिन

प्रत्यय, उपसर्ग, अव्यय और संख्या

Suffixes, prefixes, indeclinables and numerals

तृतीय श्रेणी लेवल 2 नोट्स • संस्कृत

अध्याय 610 तालिकाएँ27 एक-पंक्ति तथ्य34 प्रश्न

इस अध्याय में

  1. कृत् प्रत्यय (धातु से बने शब्द)
  2. तद्धित और स्त्री प्रत्यय
  3. उपसर्ग
  4. अव्यय और संख्या

एक नज़र में

कृत् प्रत्यय (धातु से बने शब्द)

प्रत्ययशेष भाग / अर्थउदाहरण
क्त्वात्वा — "करके" (पूर्वकालिक), उपसर्ग-रहित धातुपठ् → पठित्वा; गम् → गत्वा; कृ → कृत्वा; दृश् → दृष्ट्वा; श्रु → श्रुत्वा; पा → पीत्वा; दा → दत्त्वा; भुज् → भुक्त्वा; स्था → स्थित्वा
ल्यप्य — "करके", जब धातु से पहले उपसर्ग हो ("समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्")आ + गम् → आगत्य; प्र + नम् → प्रणम्य; वि + हस् → विहस्य; सम् + पूज् → सम्पूज्य; आ + दा → आदाय; वि + जि → विजित्य; उप + कृ → उपकृत्य
तुमुन्तुम् — "के लिए / को" (उद्देश्य)पठितुम्, गन्तुम्, कर्तुम्, द्रष्टुम्, पातुम्, श्रोतुम्, दातुम्, भोक्तुम्
क्तत/इत — भूतकाल, प्रायः कर्मवाच्य/भाववाच्य (अकर्मक व गति-अर्थ में कर्तृवाच्य); तीनों लिंगपठितः/पठिता/पठितम्; गतः; कृतः; दृष्टः; श्रुतः — "रामेण पुस्तकं पठितम्", "सः ग्रामं गतः"
क्तवतुतवत् — भूतकाल, कर्तृवाच्य; पु. -वान्, स्त्री. -वती, नपुं. -वत्पठितवान्/पठितवती; गतवान्; कृतवान्; "सीता पुस्तकं पठितवती"
शतृअत् — "करता हुआ" (वर्तमान), परस्मैपद; पु. -न्, स्त्री. -न्तीपठन्/पठन्ती; गच्छन्; कुर्वन्; धावन् — "बालकः हसन् गच्छति"
शानच्आन/मान — "करता हुआ", आत्मनेपदसेवमानः, वर्धमानः, लभमानः, कुर्वाणः, शयानः
तव्यत् / अनीयर्तव्य / अनीय — "चाहिए, योग्य"पठितव्यम् / पठनीयम्; कर्तव्यम् / करणीयम्; गन्तव्यम् / गमनीयम्; दातव्यम् / दानीयम्
यत् / ण्यत्य — "योग्य"देयम्, पेयम्, कार्यम्, वाच्यम्
ण्वुल्अक — कर्तापाठकः, लेखकः, गायकः, नायकः, पालकः
तृच्तृ — कर्ताकर्तृ (कर्ता), दातृ (दाता), नेतृ (नेता), श्रोतृ (श्रोता)
ल्युट्अन — भाववाचक (नपुं.)पठनम्, गमनम्, करणम्, भोजनम्, दर्शनम्
क्तिन्ति — भाववाचक (स्त्री.)गतिः, मतिः, कृतिः, स्तुतिः, भक्तिः, शक्तिः
घञ्अ (वृद्धि) — भाववाचक (पु.)भावः, पाकः, त्यागः, रागः, वेदः, लाभः

क्त प्रत्यय के तीन विशेष नियम

सामान्यतः क्त का "त" बना रहता है (पठितः, गतः, कृतः); पर तीन धातुओं में त बदल जाता है —

धातु + क्तसूत्रपरिवर्तनरूप
शुष् (सूखना)शुषः कःत → कशुष्कः (सूखा हुआ) — REET 2025
पच् (पकाना)पचो वःत → वपक्वः (पका हुआ)
क्षै (क्षीण होना)क्षायो मःत → मक्षामः (दुबला)
याद रखने की ट्रिक"शुष्-पच्-क्षै — क, व, म" — इन तीनों को छोड़ बाकी सब धातुओं में क्त का "त/न" ही दिखेगा (भिन्नः, छिन्नः में "न" — "रदाभ्यां निष्ठातो नः")।

विस्तार से समझें: "के लिए" = तुमुन्

परीक्षा बिंदुपूछा गया — REET 2022 L2 पारी II (प्र. 65)।
पूरा अध्याय पढ़ें

सभी उप-विषय, तालिकाएँ, एक-पंक्ति तथ्य और प्रश्न (हिंदी + English) — लॉगिन करके पढ़ें।

लॉगिन करें / खाता बनाएँ