वाच्य, अनुवाद और अशुद्धि-शोधन
Voice, translation and error correction
तृतीय श्रेणी लेवल 2 नोट्स • संस्कृत
अध्याय 75 तालिकाएँ21 एक-पंक्ति तथ्य29 प्रश्न
इस अध्याय में
- वाच्य
- हिंदी से संस्कृत अनुवाद
- अशुद्धि-शोधन
एक नज़र में
- वाच्य 3 — कर्तृवाच्य (कर्ता प्रथमा, कर्म द्वितीया, क्रिया कर्ता अनुसार), कर्मवाच्य (कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा, क्रिया कर्म अनुसार — धातु + य + आत्मनेपद: पठ्यते, क्रियते), भाववाच्य (केवल अकर्मक, कर्ता तृतीया, क्रिया सदा प्रथम पुरुष एकवचन: मया हस्यते)
- अनुवाद के नियम — कर्ता-क्रिया का पुरुष-वचन मेल; विशेषण-विशेष्य का लिंग-वचन-विभक्ति मेल; "करके" → क्त्वा/ल्यप्; "के लिए" → तुमुन्/चतुर्थी; "चाहिए" → विधिलिङ्/तव्यत्; "मत" → मा + लोट्; "स्म" + लट् → भूतकाल
- सामान्य अशुद्धियाँ — "सः पठसि" ✗ → पठति; "सुन्दरः बालिका" ✗ → सुन्दरी; "रामः सह" ✗ → रामेण सह; "भवान् करोषि" ✗ → करोति; "आगत्वा" ✗ → आगत्य; "त्रयः बालिकाः" ✗ → तिस्रः
वाच्य
| वाच्य | कर्ता | कर्म | क्रिया | उदाहरण |
|---|---|---|---|---|
| कर्तृवाच्य | प्रथमा | द्वितीया | कर्ता के पुरुष-वचन; परस्मैपद/आत्मनेपद यथा-धातु | रामः पुस्तकं पठति; अहं फलानि खादामि |
| कर्मवाच्य | तृतीया | प्रथमा | कर्म के पुरुष-वचन; धातु + य + आत्मनेपद | रामेण पुस्तकं पठ्यते; मया फलानि खाद्यन्ते |
| भाववाच्य | तृतीया | नहीं (अकर्मक) | सदा प्रथम पुरुष एकवचन, आत्मनेपद | मया हस्यते; त्वया गम्यते; बालकेन सुप्यते |
| धातु | कर्मवाच्य/भाववाच्य (लट् प्र. एक.) | धातु | कर्मवाच्य/भाववाच्य |
|---|---|---|---|
| पठ् | पठ्यते | कृ | क्रियते |
| गम् | गम्यते | दृश् | दृश्यते |
| श्रु | श्रूयते | दा | दीयते |
| पा | पीयते | नी | नीयते |
| स्था | स्थीयते | ज्ञा | ज्ञायते |
| वच् | उच्यते | वद् | उद्यते |
| ग्रह् | गृह्यते | स्वप् | सुप्यते |
| हस् | हस्यते | भू | भूयते |
विस्तार से समझें: कर्मवाच्य में क्त — कर्म के अनुसार रूप
- नियम — कर्मवाच्य में कर्ता तृतीया, कर्म प्रथमा, और क्त-प्रत्ययान्त पद कर्म के लिंग-वचन में: "मया त्रीणि पुस्तकानि पठितानि" (नपुं. बहु.), "मया पुस्तकं पठितम्", "मया कथा पठिता" (स्त्री.)। "मया त्रीणि पुस्तकानि पठितम्" अशुद्ध।
परीक्षा बिंदुपूछा गया — REET 2022 L2 पारी III (प्र. 39)।
पूरा अध्याय पढ़ें
सभी उप-विषय, तालिकाएँ, एक-पंक्ति तथ्य और प्रश्न (हिंदी + English) — लॉगिन करके पढ़ें।
लॉगिन करें / खाता बनाएँ