धातुरूप और लकार
Conjugation and lakāras
REET लेवल 2 नोट्स • भाषा: संस्कृत
अध्याय 38 तालिकाएँ25 एक-पंक्ति तथ्य30 प्रश्न
इस अध्याय में
- लकार और पुरुष
- भू धातु (परस्मैपद) — पाँच प्रमुख लकार
- अस् और कृ धातु
- आत्मनेपद: सेव् और लभ्
- गण और प्रमुख धातुओं के लट् रूप
एक नज़र में
- धातु — क्रिया का मूल (भू, पठ्, गम्); 10 गण (भ्वादि, अदादि, जुहोत्यादि, दिवादि, स्वादि, तुदादि, रुधादि, तनादि, क्र्यादि, चुरादि); पद — परस्मैपद (भवति), आत्मनेपद (सेवते), उभयपद (करोति/कुरुते); 3 पुरुष (प्रथम, मध्यम, उत्तम) × 3 वचन = 9 रूप प्रति लकार
- 10 लकार — लट् (वर्तमान), लङ् (अनद्यतन भूत), लिट् (परोक्ष भूत), लुङ् (सामान्य भूत), लोट् (आज्ञा), विधिलिङ् (चाहिए/संभावना), आशीर्लिङ् (आशीर्वाद), लुट् (अनद्यतन भविष्य), लृट् (सामान्य भविष्य), लृङ् (हेतुहेतुमद् भूत), लेट् (केवल वेद में)
- पुरुष-नियम — युष्मद् (त्वम्, युवाम्, यूयम्) → मध्यम पुरुष; अस्मद् (अहम्…) → उत्तम पुरुष; शेष सब (भवत् भी) → प्रथम पुरुष; गम् → गच्छ्, पा → पिब्, दृश् → पश्य्, स्था → तिष्ठ् (आदेश)
लकार और पुरुष
| लकार | काल / अर्थ | भू धातु (प्रथम पुरुष एकवचन) | हिंदी अर्थ |
|---|---|---|---|
| लट् | वर्तमान | भवति | होता है |
| लङ् | अनद्यतन भूत (आज से पहले का) | अभवत् | हुआ |
| लिट् | परोक्ष भूत (आँखों से न देखा, बहुत पहले) | बभूव | हुआ (था) |
| लुङ् | सामान्य भूत | अभूत् | हुआ |
| लोट् | आज्ञा, प्रार्थना, आशीर्वाद | भवतु | हो |
| विधिलिङ् | विधि, चाहिए, संभावना | भवेत् | होना चाहिए |
| आशीर्लिङ् | आशीर्वाद | भूयात् | (ईश्वर करे) हो |
| लुट् | अनद्यतन भविष्य (कल के बाद) | भविता | होगा |
| लृट् | सामान्य भविष्य | भविष्यति | होगा |
| लृङ् | हेतुहेतुमद् (क्रियातिपत्ति) | अभविष्यत् | होता (तो) |
विस्तार से समझें: अन्त देखकर लकार पहचानें
| लकार | परस्मैपद प्रथम पुरुष (एक-द्वि-बहु) | आत्मनेपद प्रथम पुरुष | पहचान |
|---|---|---|---|
| लट् (वर्तमान) | -ति, -तः, -न्ति (पठति, पठतः, पठन्ति) | -ते, -एते, -न्ते (लभते, लभेते, लभन्ते) | "ति / ते" से अन्त |
| लृट् (भविष्यत्) | -स्यति / -ष्यति (पठिष्यति) | -स्यते / -ष्यते (लप्स्यते, सेविष्यते) | बीच में "स्य / ष्य" |
| लङ् (भूत) | अ- … -त्, -ताम्, -अन् (अपठत्, अपठताम्, अपठन्) | अ- … -त, -एताम्, -अन्त (अलभत) | आरम्भ में अ/आ, अन्त में त् / न् |
| लोट् (आज्ञा) | -तु, -ताम्, -न्तु (पठतु, पठताम्, पठन्तु) | -ताम्, -एताम्, -न्ताम् (लभताम्) | "तु / न्तु"; उत्तम पुरुष "आनि" (पठानि) |
| विधिलिङ् (चाहिए) | -एत्, -एताम्, -एयुः (पठेत्, पठेताम्, पठेयुः) | -एत, -एयाताम्, -एरन् (लभेत) | "एत् / एयुः" — "चाहिए" अर्थ |
याद रखने की ट्रिक"स्य = कल, अ- = बीता कल, तु = आज्ञा, एत् = चाहिए" — और पठेताम् (विधिलिङ् द्वि.) बनाम पठताम् (लोट् द्वि.) — बीच में "ए" हो तो विधिलिङ्।
पुरुष का नियम — कर्ता देखकर क्रिया
- अस्मद् (अहम्, आवाम्, वयम्) → उत्तम पुरुष (पठामि, पठावः, पठामः)।
- युष्मद् (त्वम्, युवाम्, यूयम्) → मध्यम पुरुष (पठसि, पठथः, पठथ)।
- शेष सब — संज्ञा, सः, सा, भवान् / भवती (आप) → प्रथम पुरुष ("भवान् किं करोति?" — "करोषि" ग़लत)।
- कई पुरुष एक साथ — उत्तम > मध्यम > प्रथम; "त्वं च अहं च गच्छावः", "सः च त्वं च गच्छथः"।
विस्तार से समझें: लकार और पुरुष के अनुवाद-प्रश्न
| हिंदी संकेत | लकार | उदाहरण |
|---|---|---|
| करता है | लट् (वर्तमान) | रक्षति, ददाति, वदामः |
| किया (भूत), ह्यः (बीता कल) | लङ् | अहं ह्यः चित्रपटम् अपश्यम्; पुत्रः अगच्छत्; सः प्राणान् अत्यजत् |
| करेगा | लृट् | नृपः राज्यं रक्षिष्यति; अहं कलमेन पत्रं लेखिष्यामि; वयं गुरुं नंस्यामः |
| करो (आज्ञा) | लोट् | त्वं पञ्च फलानि आनय |
| करना चाहिए | विधिलिङ् | सत्यं वदेत् |
- पुरुष-नियम — "च" से जुड़े अनेक कर्ताओं में उत्तम पुरुष प्रबल, फिर मध्यम: "त्वं सः अहं च संस्कृतेन वदामः" (उत्तम पुरुष बहुवचन); "त्वं सः च पठथः" (मध्यम द्विवचन); "अहं त्वं च पठावः" (उत्तम द्विवचन)। "ह्यः" (कल-बीता) के साथ भविष्यत् (द्रक्ष्यामि) अशुद्ध; "श्वः" (आने वाला कल) के साथ लृट्।
परीक्षा बिंदुपूछा गया — REET 2021 L2 (प्र. 49), 2022 L1 (प्र. 60, 65), 2022 L2 पारी III (प्र. 70), पारी IV (प्र. 37)।
पूरा अध्याय पढ़ें
सभी उप-विषय, तालिकाएँ, एक-पंक्ति तथ्य और प्रश्न (हिंदी + English) — लॉगिन करके पढ़ें।
लॉगिन करें / खाता बनाएँ