शिक्षक भर्ती नोट्सRPSC 1st व 2nd Grade • 3rd Grade (REET मुख्य) • REETलॉगिन

कारक और विभक्ति

Kāraka and case endings

REET लेवल 2 नोट्स • भाषा: संस्कृत

अध्याय 45 तालिकाएँ26 एक-पंक्ति तथ्य29 प्रश्न

इस अध्याय में

  1. छह कारक और उनकी विभक्तियाँ
  2. उपपद विभक्ति: द्वितीया और तृतीया
  3. उपपद विभक्ति: चतुर्थी और पञ्चमी
  4. उपपद विभक्ति: षष्ठी और सप्तमी

एक नज़र में

छह कारक और उनकी विभक्तियाँ

कारकपरिभाषा-सूत्रविभक्ति-सूत्रउदाहरण
कर्तास्वतन्त्रः कर्ता — क्रिया में स्वतंत्रकर्तृवाच्य में प्रथमा (प्रातिपदिकार्थ…प्रथमा); कर्मवाच्य में तृतीया (कर्तृकरणयोस्तृतीया)रामः पठति; रामेण पठ्यते
कर्मकर्तुरीप्सिततमं कर्म — कर्ता को सबसे अधिक इष्टकर्मणि द्वितीयाबालकः पुस्तकं पठति
करणसाधकतमं करणम् — क्रिया का सर्वाधिक सहायक साधनकर्तृकरणयोस्तृतीयारामः बाणेन बालिं हतवान्
सम्प्रदानकर्मणा यमभिप्रैति स सम्प्रदानम् — दान के कर्म से जिसे लक्ष्य किया जाएचतुर्थी सम्प्रदानेराजा विप्राय गां ददाति
अपादानध्रुवमपायेऽपादानम् — अलग होने में जो स्थिर रहेअपादाने पञ्चमीवृक्षात् पत्रं पतति
अधिकरणआधारोऽधिकरणम् — क्रिया का आधारसप्तम्यधिकरणे चजले मत्स्याः वसन्ति
सम्बन्ध (कारक नहीं)—षष्ठी शेषेरामस्य पुत्रः
सम्बोधन (कारक नहीं)—सम्बोधने च (प्रथमा)हे राम!

विस्तार से समझें: द्विकर्मक धातुएँ (अकथित कर्म)

कुछ धातुओं के दो कर्म होते हैं — मुख्य कर्म (वस्तु) और गौण कर्म (जिससे लिया/पूछा/माँगा जाए) — दोनों में द्वितीया। सूत्र-कारिका — "दुह्-याच्-पच्-दण्ड्-रुधि-प्रच्छि-चि-ब्रू-शासु-जि-मथ्-मुषाम्। कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यान्नी-हृ-कृष्-वहाम्॥"

विस्तार से समझें: द्विकर्मक "प्रच्छ्", साधन में तृतीया और "सम्+क्रुध्"

परीक्षा बिंदुपूछा गया — REET 2022 L1 (प्र. 90), 2022 L2 पारी IV (प्र. 35, 68)।
पूरा अध्याय पढ़ें

सभी उप-विषय, तालिकाएँ, एक-पंक्ति तथ्य और प्रश्न (हिंदी + English) — लॉगिन करके पढ़ें।

लॉगिन करें / खाता बनाएँ